De kermis als Unesco-erfgoed: wat betekent dat?

Wat er precies erkend is

Immaterieel erfgoed is een andere categorie dan werelderfgoed. Bij werelderfgoed gaat het om plaatsen — een kathedraal, een landschap. Bij immaterieel erfgoed gaat het om praktijken die alleen bestaan zolang mensen ze uitvoeren: ambachten, feesten, muziek. Als niemand ze nog doet, verdwijnen ze. Vandaar dat de erkenning ook een oproep tot bescherming is.

Een dossier van bijna tien jaar

De erkenning kwam er na een voorbereiding van bijna een decennium, waarin Vlaanderen, Wallonië, het Brussels Hoofdstedelijk Gewest en Frankrijk samenwerkten met foorkramersverenigingen en academici. De beslissing viel op de negentiende zitting van het intergouvernementeel comité van de Unesco-conventie van 2003, die begin december 2024 plaatsvond in Asunción in Paraguay.

Dat België en Frankrijk het samen indienden is geen toeval: de foorreizigersgemeenschappen in beide landen zijn historisch verweven, en routes lopen al eeuwen over de grens heen.

Waar de traditie uit bestaat

In de omschrijving van Unesco staat wat de kermiscultuur tot erfgoed maakt, en het is opvallend hoe weinig het over attracties gaat en hoeveel over mensen:

• Een seizoen dat van februari tot november loopt, waarin de gemeenschap vaste routes aflegt en attracties opbouwt op openbare pleinen.
• Samenleven in woonwagens tijdens het seizoen, waarbij het werk en het gezinsleven volledig door elkaar lopen.
• Overdracht binnen het gezin: ouders en grootouders leiden de kinderen op, die van jongs af meewerken aan de taken.
• Attracties die generaties meegaan, onderhouden en gerestaureerd binnen dezelfde familie — vaak decennia oud.
• Onderlinge solidariteit, die het rondtrekkende bestaan mogelijk maakt.

Hoe groot is de sector?

Over de omvang circuleren verschillende cijfers, afhankelijk van wat je meetelt. De Vlaamse erfgoedwerking spreekt van ongeveer 850 familiebedrijven en zo'n 7.000 mensen die in de sector werken. VRT NWS noemde bij de erkenning ongeveer 1.200 actieve foorkramers en rond de 2.000 kermissen per jaar in België.

Dat laatste getal zet de zaak in perspectief: tegenover een handvol grote stadsforen staan honderden dorps- en wijkkermissen. Voor de meeste Belgen is "de kermis" dat pleintje in hun eigen gemeente, één week per jaar.

Wat verandert er nu concreet?

Een Unesco-erkenning is geen subsidie en geen beschermingsstatuut zoals bij een monument. Wat ze wel doet, is de traditie zichtbaar maken en er een kader aan geven. In de praktijk betekent dat vooral:

• Erkenning voor een beroep dat er zelden krijgt. Foorreizigers hebben een zwaar, rondtrekkend bestaan en worden zelden als erfgoeddragers gezien. Dat verandert.
• Een aanknopingspunt voor gemeenten. Een kermis is nu niet enkel een evenement dat vergunningen vraagt, maar een erkende traditie die je gemeente in stand houdt.
• Toegang tot erfgoedwerking. Erfgoedcellen, musea en scholen hebben nu een reden om met de kermis aan de slag te gaan.
• Aandacht op een moment dat de sector die nodig heeft. Dalende bezoekers, stijgende kosten en moeilijke opvolging zetten kleine uitbatingen onder druk.

Erfgoed dat je alleen in stand houdt door te gaan

Het bijzondere aan immaterieel erfgoed is dat je het niet kan bewaren in een museum. Een carrousel achter glas is geen kermis. De traditie blijft alleen bestaan zolang er foorkramers zijn die het seizoen rijden en bezoekers die naar het plein komen.

In die zin is de erkenning vooral een uitnodiging: ga naar je dorpskermis. Wanneer die bij jou langskomt, zie je op de kermiskalender. En wil je weten waar het woord "kermis" vandaan komt, dan vind je dat in waarom heet het eigenlijk kermis.

Bronnen

• Unesco — Funfair culture, Representatieve Lijst 2024
• Immaterieel Erfgoed Vlaanderen — Kermiscultuur op de Representatieve Lijst
• VRT NWS — Unesco beschermt Belgische kermiscultuur
• Departement Cultuur, Jeugd & Media — Kermiscultuur erkend als immaterieel erfgoed